Umhverfisvottun EarthCheck á Snæfellsnesi
Hluti af EarthCheck vottunarverkefninu sem sveitarfélögin fimm á Snæfellsnesi og Þjóðgarðurinn Snæfellsjökull standa að felst í því að sættast á sameiginlega stefnumótun í sjálfbærri þróun í umhverfis- og samfélagsmálum á Snæfellsnesi með aðaláherslu á ferðaþjónustu. Stefnumótunin leggur síðan grunninn að framkvæmdaáætlun sem gert er ráð fyrir að sveitarfélögin og aðilar innan þeirra fylgi sameiginlega eftir. Stefnan er endurskoðuð árlega og samþykkt af forsvarsmönnum sveitarfélaganna á Snæfellsnesi.
Hér má sækja sameiginlega stefnu sveitarfélaga á Snæfellsnesi um sjálfbæra þróun í umhverfis- og samfélagslegu tilliti.
Annar þáttur sem snemma þurfti að huga að þegar við upphaf verkefnisins var framkvæmdaáætlun fyrir Snæfellsnesið. Framkvæmdaáætlun gefur sveitarfélögunum tækifæri til þess að vinna skipulega að úrbótum í samfélaginu og gefur vottunaraðilum möguleika á að fygljast grannt með framförum. Við úttekt á svæðinu er meðal annars skoðað hvort settum verkefnum í framkvæmdaáætlun hafi verið framfylgt.
Ætlast er til þess að framkvæmdaáætlun sé endurskoðuð árlega og samþykkt af Framkvæmdaráði Snæfellsness. Vegna bágrar fjárhagsstöðu síðustu ára hefur lítill tími gefist til þess upp á síðkastið. Það stendur nú til bóta og er unnið að endurskoðun síðustu framkvæmdaáætlunar 2008-2012 sem finna má hér.
Þátttaka í vottunarverkefninu hefur sannarlega skilað árangri innan sveitarfélaganna á Snæfellsnesi, auk þess sem viðamikill þekkingarbanki hefur orðið til á svæðinu, sem önnur sveitarfélög í sömu hugleiðingum geta vonandi leitað í.
Róttækar breytingar hafa orðið á stjórnsýslu sveitarfélaganna eftir að verkefnið hófst. Mikil vinna hefur verið lögð í gerð umhverfisstjórnunarhandbókar, sem byggir á stöðlum ISO 14001 gæðastjórnunarkerfisins. Hefur notkun hennar leitt til þess að verk- og pappírsferlar innan sveitarfélaganna eru komnir í mun betra horf, auk þess sem gagnsæi og rekjanleiki í rekstri sveitarfélaganna hefur aukist. Í vottunarferlinu er þess krafist að sveitarfélögin leggi fram framkvæmdaáætlun til fimm ára þar sem útlistuð eru nákvæmlega þau verkefni sem talin eru brýnust á næstu árum, hvernig skal staðið að framkvæmdum, hver skuli sjá um að vinna verkefnin og hvenær þeim skuli lokið. Þannig er sveitarfélögunum veitt aðhald og eftirfylgni í þeim sífelldu úrbótum sem vottunin gerir kröfur um.
Umhverfismálin hafa ekki setið á hakanum á meðal sveitarfélaganna á Snæfellsnesi. Fyrst ber að nefna sorpmálin á svæðinu sem hafa verið tekin til róttækrar endurskoðunar og er nú nær allur úrgangur á svæðinu flokkaður. Nefna má að Stykkishólmsbær var fyrsta sveitarfélagið á Íslandi til þess að taka upp hið svokallaða ,,þriggja tunnu kerfi“ og er ósjaldan vitnað í það sem ,,Stykkishólmsleiðina“ þegar fjallað er um sorpmál í öðrum sveitarfélögum. Ennfremur hafa sveitarfélögin sett sér stefnu hvað varðar innkaup stofnana og t.d. eru einungis keyptar inn umhverfismerktar pappírs- og hreinsivörur þar sem það er mögulegt.
Eitt af verkefnum í tengslum við umhverfisvottun EarthCheck er að aðstoða skóla og leikskóla á svæðinu við Grænfánavinnu. Nú er svo komið að allir skólar á Snæfellsnesi eru þátttakendur í Grænfánaverkefninu og langflestir þeirra hafa þegar hlotið Grænfánann. Einnig hafa tvær hafnir á Snæfellsnesi, í Stykkishólmi og á Arnarstapa, hlotið Bláfánann. Slík verkefni ásamt umhverfisfræðslu á vegum umhverfisfulltrúa Snæfellsness, smita út frá sér inn á heimilin. Hefur þátttaka Snæfellsness í vottunarverkefninu orðið til þess að íbúar sveitarfélaganna eru orðnir mun meðvitaðri um umhverfis- og samfélagsmál og hreykja sér af því að búa á umhverfisvottuðu svæði.
Þrátt fyrir að mikið hafi áorkast á síðustu árum í tengslum við umhverfisvottun Snæfellsness er um að ræða verkefni sem aldrei tekur enda. Á næstu mánuðum er fyrirhugað að ráðast í umfangsmiklar kynningar fyrir stofnanir og íbúa sveitarfélaganna og landsins alls. Ennfremur eru uppi hugmyndir um að tengja verkefnið betur við ferðaþjónustu á svæðinu. Auka annarra verkefna er fyrirséð að hluti vinnu umhverfisfulltrúa fari í að aðstoða önnur sveitarfélög í undirbúningi sínum að umhverfisvottun á næstu mánuðum og árum.
Verkefnið hlaut síðast styrk af fjárlögum fyrir árið 2010. Þá tóku sveitarfélögin á Snæfellsnesi ákvörðun um að nýta styrkinn til þess að sinna verkefninu af fullum krafti. Ráðinn var háskólamenntaður starfsmaður í 100% stöðu umhverfisfulltrúa frá 1. maí 2010. Fram til þess tíma hafði starfshlutfall umhverfisfulltrúa verið 25-50%, sem engan veginn nægði til þess að verkefnið fengi þann vind í seglin sem vonast var eftir.
Umhverfisvísar sem mældir eru á Snæfellsnesi
Árlega skilar Snæfellsnes mælanlegum upplýsingum um frammistöðu sína á eftirfarandi sviðum og skal stefnt að stöðugum úrbótum, sérstaklega þar sem frammistaðan er ekki metin framúrskarandi.
1. Losun gróðurhúsalofttegunda
Öll raforka sem notuð er á Snæfellsnesi kemur frá endurnýjanlegum orkugjöfum. Húshitun er ýmist með raforku eða hitaveitu, sem sömuleiðis er endurnýjanlegur orkugjafi. Losun gróðurhúsalofttegunda á svæðinu er því fyrst og fremst bundin við umferð og notkun ökutækja og vinnuvéla, vegna olíuhitunar sundlauganna í Ólafsvík og í Grundarfirði og vegna olíunotkunar Breiðafjarðarferjunnar Baldurs og farþegabáta sem gerðir eru út frá Stykkishólmi. Loks losnar töluvert af gróðurhúsalofttegundum frá fiskiskipaflota svæðisins.
2. Orkunýting, orkusparnaður og stjórnun
Skipta má orkunotkun á Snæfellsnesi í tvennt, annars vegar raforku sem keypt er úr dreifikerfi rafveitnanna og hins vegar orku sem fengin er á svæðinu, hvort sem um er að ræða raforku sem framleidd er á svæðinu, jarðhita eða eldsneyti fyrir bíla, landbúnaðartæki, bátaflota og annað. Upplýsingar um orkunotkun eru misaðgengilegar eftir uppsprettum og að sama skapi er misjafnt að hve miklu leyti sveitarstjórnirnar á Snæfellsnesi geta haft áhrif á nýtingu orkunnar.
3. Stjórnun ferskvatnsauðlinda
Ferskt vatn er mikil auðlind á heimsvísu. Í flestum tilfellum er gnægð ferskvatns á Snæfellsnesi og meðal annars vegna þessa hefur lítið verið gert til að draga úr vatnsnotkun. Upplýsingar um vatnsnotkun eru bæði byggðar á mældum og áætluðum tölum.
4. Verndun og stjórn vistkerfa
Nokkuð hátt hlutfall svæðisins er verndað og vegur þar þyngst Þjóðgarðurinn Snæfellsjökull. Auk hans eru fleiri svæði undir einhvers konar vernd.
5. Stjórnun félagslegra og menningalegra áhrifa ferðaþjónustunnar
Til að fylgjast með þróun mála hvað varðar stjórnun félagslegra og menningalegra áhrifa ferðaþjónustunnar er mælt hlutfall vottaðra ferðaþjónustufyrirtæka sem heildarfjölda ferðaþjónustufyrirtækja á svæðinu.
6. Skipulag og þróun svæða undir ferðaþjónustu
Sveitarfélögin á Snæfellsnesi líta á skipulag og þróun svæða undir ferðaþjónustu sem gríðarlega mikilvægan þátt í starfi sínu að sjálfbærri þróun.
Ferðaþjónustan hefur ört vaxandi áhrif á samfélag og efnahag á Snæfellsnesi. Þessi áhrif hafa ekki verið metin með heildstæðum hætti en skipting vinnuafls á svæðinu milli atvinnugreina gefur þó vísbendingu um þetta.
8. Verndun loftgæða og stjórnun hávaða
Loftmengun og hávaðamengun eru víða um heim algeng og alvarleg vandamál. Almennt er talið að loftgæði séu mikil á Snæfellsnesi og hávaðamengun lítil og er mikilvægt að svo verði áfram.
9. Stjórnun fráveitumála og ofanvatns
Neysluvatn á Snæfellsnesi er gott og stenst yfirleitt allar gæðakröfur sem til þess eru gerðar. Uppi eru áform um stórfelldan útflutning vatns af svæðinu. Ekki hefur verið fylgst reglulega með gæðum yfirborðsvatns á svæðinu, svo sem í ám og stöðuvötnum. Kerfi EarthCheck gerir ráð fyrir að þetta sé gert.
Hér er litið á magn úrgangs sem fer til urðunar, endurvinnsla úrgangs, nýting pappírsvöru og hreinsiefna.
11. Geymsla og notkun efna sem eru skaðleg umhverfinu
Varnarefnanotkun er mjög lítil á vegum sveitarfélaganna sjálfra en verktakar sjá í sumum tilfellum um að halda óæskilegum dýrum og/eða gróðri í skefjum. Magn varnarefna sem þeir nota í þeim tilgangi er hins vegar óþekkt. Stefna sveitarfélaganna á Snæfellsnesi er að ekki séu notuð varnarefni nema í ýtrustu neyð.
12. Verndun menningarminja
Ekki liggja fyrir skráðar upplýsingar um núverandi stöðu menningarminja aðrar en að fornleifaskráning er til fyrir Þjóðgarðinn Snæfellsjökul, Stykkishólmsbæ og Grundarfjarðarbæ.
13. Framleiðsla endurnýjanlegrar orku
14. Nýting endurnýjanlegrar orku
Með þátttöku sinni í EarthCheck verkefninu hafa sveitarfélögin á Snæfellsnesi skipað sér í fremstu röð íslenskra sveitarfélaga þegar kemur að vinnu að umhverfismálum. En hvers vegna ættu sveitarfélög yfirleitt að huga að úrbótum í umhverfismálum? Ástæðum þess má skipta gróflega í þrennt:
1. Vegna umhverfisins sjálfs. Maðurinn hefur með athöfnum sínum mjög víða skaðað umhverfi sitt til lengri eða skemmri tíma. Vistkerfi eru víða undirstaða menningar mannsins og grundvöllur þeirra lífsgæða sem við nú njótum. Ef áfram verður haldið án þess að umgengni við umhverfi batni lítur hins vegar út fyrir að ýmis vistkerfi gætu verulega látið á sjá eða jafnvel hrunið t.d. vegna gróðurhúsaáhrifa, mengunar og eyðingar náttúrulegra búsvæða.
2. Til að spara í rekstri. Það að vera umhverfisvænn er í raun það sama og að fara sparlega með auðlindir. Þegar litið er til lengri tíma (og oft einnig til styttri tíma) jafngildir það að vera umhverfisvænn því að spara í rekstri.
3. Til markaðssetningar. Sífellt fleiri ferðamenn leggja mikið upp úr því að ferðaþjónustuaðilar gangi vel um umhverfið. Vottun sveitarfélaganna á Snæfellsnesi er því mikið tækifæri til markaðssetningar í ferðaþjónustu en einnig mögulega í öðrum greinum, s.s. sjávarútvegi.
Aðild að EarthCheck verkefninu veitir sveitarfélögunum mikilvægt aðhald til að ná settum markmiðum á sviði umhverfismála því árlega þarf að mæta viðmiðum EarthCheck og sýna mælanlega framför á milli ára í ákveðnum málaflokkum.
Stefnan sem mörkuð hefur verið felst m.a. í því að minnka losun gróðurhúsalofttegunda, orkunotkun, vatnsnotkun, losun úrgangs, notkun varnarefna, hreinsiefna og að nota umhverfisvottaðar vörur þegar því verður við komið.
Umræðan um umhverfismál fer vaxandi og því er það sveitarfélogunum á Snæfellsnesi mjög til hagsbóta að skapa sér þá sérstöðu að vera í vottunarferli EarthCheckGreen. Vottun óháðs þriðja aðila eykur stórlega trúverðugleika samfélags þegar kemur að því að kynna árangur í umhverfismálum.